Dirablite kòm yon domèn mondyal pa t kòmanse avèk swen, li te kòmanse avèk kriz. Li te leve kòm yon repons a destriksyon ke moun te deja lakòz atravè endistri ekstraksyon ak ekspansyon san kontwòl. Jis jodi a, pifò inisyativ “dirab” yo toujou opere andedan modèl kontwòl destriksyon sa yo, yo ap eseye diminye mal nan sistèm ki, dapre konsepsyon, pa dirab.

Men, e si dirabilite pa t sipoze yon ti chanjman reyaktif? E si, nan rejyon tankou Ayiti, li pa t janm yon tandans oswa yon taktik, men yon fason pou viv?

Konsèp dirabilite a te antre nan diskou oksidantal la nan Almay nan 18yèm syèk la, kote mo a “Nachhaltigkeit” te dekri yon pratik forè: pa koupe plis pyebwa pase sa forè a te kapab repouse. yon lide senp epi ekolojik – itilize sèlman sa tè a ka renouvle.

Tèm nan te reparèt globalman an 1987 atravè Rapò Brundtland Nasyonzini an, ki te defini devlopman dirab kòm: “Devlopman ki satisfè bezwen prezan an san konpwomèt kapasite jenerasyon kap vini yo pou satisfè pwòp bezwen pa yo.”

Definisyon sa a te prezante “twa poto” dirabilite yo, ke kounye a nou konnen: anviwònman, ekonomik, ak sosyal. Men, avèk letan, pansè ak pratikan yo pouse pi lwen pase kad sa a. Nouvo modèl yo kounye a mete aksan sou rejenerasyon (geri sistèm yo, pa sèlman minimize destriksyon), dirabilite kiltirèl (pwoteje lang, konesans, ak tradisyon), ak jistis (adrese kolonizasyon, vòl tè, ak destriksyon sistemik).

Vrè dirabilite, pi plis moun ap reyalize, se pa sèlman panno solè oswa poubèl resiklaj. Se yon transfòmasyon konplè; nan aksè a tè, gouvènans, enèji, siyifikasyon kiltirèl, ak fason nou defini pwogrè.

Ayiti pa bezwen yon kou sou rezilyans. Pandan plizyè jenerasyon, Ayisyen yo te reprezante sa mond lan ap lite pou l sonje kounye a.

Reparasyon ak reyitilize pa t entèvansyon klimatik, se te siviv. Agroforesteri, konbit (travay kominotè), konsève grenn pou plante, transmisyon oral, swen tè kolektif, sa yo pa t “pwojè”. Yo te lavi popilasyon an chak jou. Sa yo rele kounye a “jadinaj iben,” “travay ansam” oswa nan “mòd dousman” te, e souvan li toujou rete, tou senpleman fason Ayisyen an.

Dirablite isit la te toujou yon bagay konpòtmantal, kominotè, ak kiltirèl. Epi anpil Aysyen kontinye eritaj sa a, pafwa pa nesesite, pafwa pa chwa avèk pwofon enjenyite. Men, souvan yo eskli yo nan panèl mondyal yo ak estrikti finansman yo, yo neglije yo kòm pratikan dirablite.

Sa dwe chanje. Nou pa bezwen rejte konvèsasyon mondyal sou dirabilite, yo enfliyanse politik ak mache entènasyonal yo. Anplis, konsekans destriksyon yo mondyal kounye a, yo enkli tout moun, tout peyi. Men, Ayiti pa bezwen rekòmanse depi a zewo. Plan an deja nan men nou.

Dokimante & Modènize Lojik Dirablite Ayisyen an

Inivèsite Fondwa (UNIF) ap kolabore kole kole ak kiltivatè nan zòn riral Ayiti yo pou etidye tè, asosyasyon rekòt tankou mayi ak pwa, teknik ki mande mwens materyèl, ak jesyon dlo. Pratik sa yo prezève souverènte alimantè, reenvesti nan lojik agrikòl lokal la, epi bati kapital sosyal ki dirije pa kominote a. Bibliyotèk Dijital+1ResearchGate+2VTechWorks+2

Ki moun k ap fè travay sa a deja an Ayiti?

MPP: devlopman agrikòl ak kominotè pwofon ki anrasinen nan yon estrikti dirije pa peyizan, kounye a li sèvi plizyè dizèn milye moun.

UNIF (Fondwa): kolaborasyon akademik-kominotè ki revitalize teknik agrikòl zansèt yo epi ki anseye kiltivatè yo metòd pratik ki valide pa syans.

Kiltive an Ayiti (Grow in Haiti): ko-fonde pa Sidney Étienne ak Paula Hyppolite, inisyativ lokal sa a konsantre sou plante pyebwa ki bay manje, agrikilti rejeneratif, ak rezistans klima pandan y ap angaje jèn yo epi rebati konfyans apre katastwòf.

Mèt Fèy Vèt (Harry Nicolas): revitalize eritaj agrikòl Ayisyen an (sitou mayi), melanje valè tradisyonèl yo ak teknoloji modèn, epi ankouraje pratik koperativ tankou konbit.

Gwoup Konbit: òganizasyon sa a pote ansanm kominote riral ak dyaspora Ayisyen pou soutni pwojè dirab nan agrikilti, edikasyon, ak devlopman lokal, toutotan y ap ranfòse solidarite atravè modèl konbit la.

Kisa ki “fo solisyon yo” oswa “solisyon yo enpoze”?

ONG yo oubyen enpòtasyon panno solè etranje yo febli konpayi Ayisyen yo tankou ENERSA lè yo bay enfrastrikti, efase antrepriz lokal yo nan non èd.

Konpreyansyon Povrete: èd entènasyonal ka febli kapasite leta a epi ankouraje depandans lè moun lokal yo pa monte nan pozisyon lidèchip.

Modèl resiklaj tankou Sustainable Recycling Solutions (SRS Haiti) souvan depann sou mache ekspòtasyon oswa sistèm mondyal enstab, sa ki fè yo prekè si pri pwodui yo chanje.

Avanse sou yon konpreyansyon piblik ki ale pi lwen pase enèji solè ak resiklaj.

Chanje naratif la: dirabilite pa sèlman teknoloji; se kilti, kominote, etik, ak ritm. Se pa sèlman panno plante, men pratik plante.

Anseye alfabetizasyon sivik: ede moun yo wè kijan agwoekoloji, konbit, konsèvasyon grenn, sante koperativ, ak souverènte alimantè deja egalman epi otantikman”dirab”.

Mete aksan sou limit “solisyon” enpòte yo: montre kijan yo souvan genyen enjenyite Ayisyen an oswa inyore lojik kominotè ki dèyè rezistans tradisyonèl la.